Ita hotu iha tempu ida ka momentu seluk hasoru situasaun ne'ebé hanesan katak mundu monu tiha ba ita nia oin. Maibe saida mak ita bele halo bainhira ita hetan setback ida ne'ebé boot? Hau agora hakarak fahe konsellu prátiku kona-ba oinsá atu lida ho setback iha moris, bazeia ba krize barak ne'ebé akontese iha oras ikus ne'e.

Iha semana kotuk, hau lee kona-ba kaptain Inglaterra Ben Stokes no bowler Gus Atkinson ne'ebé dispensa husi ekipa tanba sira viola regra toque de recolher iha nightclub Chelsea. Sira ne'e seidauk sai ba test bainhira sira kontra Nova Zelândia. Kazu ida ne'e hatudu katak kona kultura iha sira nia equipa seidauk di'ak. Maibe, iha laran ida ne'e, ita bele aprende saida? Prinsipiu primeiru: kuandu ita sala, ita tenke asume responsabilidade. Ben Stokes rasik rekoñese katak sira sala, maibe saida mak importante liu mak planu atu hadia situasaun. Ita iha laran ida hanesan, tenke aprende husi erru sira, la'os enjoya de'it ba kultura sala ne'e.

Liu tiha ne'e, ita iha kazu Jess Wright, artista husi TOWIE ne'ebé nia oan, Presley, 4 anos, hetan asidente 'freak accident' iha bouncy castle. Jess Wright dehan katak nia oan agora sente 'traumatised' – trauma ne'ebé lori hela laran ba labarik. Ne'e hanesan lembrete ba ita hotu: protesaun ba labarik mak prioridade. Ita tenke verifika didi'ak ekipamentu brinquedo no ambiente antes sira brinca. Maske ita la kontrola situasaun hotu, ita bele halo medida preventivu simples: verifka bouncy castle ne'e fiksa ho di'ak, no hametin regra ba labarik sira. Se ita iha labarik iha uma, ita bele servisu hamutuk ho sira atu kria sistema seguransa ida.

Iha notisia seluk husi Índia, ita hare kazu Swapon Biswas, irmán husi ex-ministru, ne'ebé agora iha prizaun tanba akusasaun extorsão no asédiu seksuál. Vítima sira hatete katak sira husu lisensa ba barraca ai-han iha estrada, maibe sira hetan violénsia. Kazu ida ne'e hatudu katak kultura abuzu poder kontinua akontese. Iha situasaun hanesan, ita tenke lembran katak ita iha direitu atu defende an. Se ita sente katak ita hetan injustisa, ita bele buka ajuda husi autoridade kompetente. Dalan ida mak edukasaun kona-ba direitu legál. Oinsá atu identifika violasaun no oinsá atu denunsia. Hau hatene katak buat ne'e la fasil, maibe importante liu ba futuru ita.

Haree ba krize kultura iha cricket Inglaterra, ita bele reflete ba ita nia moris rasik. Kuandu ita iha ekipa ida, kultura di'ak importante liu. Komunikasaun, respeito, no regra ne'ebé klaru mak fundasaun. Se ita iha kolega servisu ne'ebé sempre viola regra, ita tenke ko'alia ho laran di'ak, la'os taka matan. Iha kazu Ben Stokes, sira nia kaptain sei iha tempu atu hatudu katak sira aprende. Ita mos iha oportunidade atu hadi'a ita nia kultura moris.

Tipu prátiku ba ita: eskrebe diáriu kona-ba ita nia moris. Hafoin lee fali atu identifika padraun ida ne'ebé la di'ak. Oinsá atu hadia? Definisun objetivu ki'ik ba semana ida. Hanesan, 'Hau sei la sai iha kafé depois tuku 10 ba semana ida ne'e.' Kuandu ita kumpre, ita hetan satisfasaun no ita bele kontinua.

Haree fali trauma iha labarik, ita bele uza téknika 'grounding' atu ajuda sira. Se labarik sente ta'uk, ita bele husu: 'Ita bele haree saida? Ita bele rona saida?' Ne'e ajuda sira atu ñu sira nia hanoin iha tempu agora. Ita mos bele uza istória foun hanesan ferramenta atu lori sira sai husi mundu trauma. Hanesan, sira bele konta istória kona-ba super-herói ne'ebé sempre supera difikuldade.

Haree ba kazu extorsão no asédiu, ita tenke iha korajen atu ko'alia. Iha artigu anterior kona-ba verdade subar, ita aprende katak ema barak la ko'alia tanba ta'uk. Maibe agora ita hatene: silênciu la ajuda. Se ita sente katak ita hetan injustisa, ita bele buka ajuda husi ONG ka advogadu. Kazu Swapon Biswas hatudu katak justisa la'o nafatin.

Haree mos ba artigu ne'ebé esplika tanba sa desportu la'os de'it entretenimentu. Iha kazu cricket, kultura ekipa refleta ita nia sosiedade. Se ekipa ida iha problema kultura, signifika katak sosiedade mos iha problema. Ita iha knaar atu muda kultura ne'e.

Buat importante liu mak resiliénsia. Hau aprende katak setback mak oportunidade atu tún fali. Ben Stokes bele sai kaptain di'ak liu fali. Labarik Presley sei hetan superasaun. Vítima iha Índia bele hetan justisa. Ita mos bele. Hau husu katak ita uza konsellu prátiku ne'e atu hadi'a ita nia moris.

Ba ita nia informasaun, iha fontes autoridade hanesan BBC News no Al Jazeera ne'ebé kobre notisia barak kona-ba kazu hanesan. Ita bele lee atu hetan perspetiva oin-oin.